Boeken voor Cuba

“Als we ooit terugkeren naar dit land, dan doen we iets voor de bevolking.” Met deze woorden keerden we in 2009 terug huiswaarts na een boeiende doorreis in Cuba. We hadden geluk en vonden een vacature bij IKV Pax Christi Nederland als vrijwilligers voor een project ter ondersteuning van de vreedzame democratische oppositie op dit paradijselijke eiland vol tegenstrijdigheden. We hebben het onderste uit de kan gehaald en werden aangenomen! Het avontuur kon beginnen en eind september 2010 vertrokken we voor vijf weken naar Cuba.

In Cuba heeft de overheid een totale controle over de massamedia. Vrijheid van meningsuiting is er in de wet vastgelegd, maar wordt op allerlei manieren aan banden gelegd. Wetten ter bescherming van de nationale veiligheid of het verbieden van ‘vijandelijke propaganda’ worden aangewend om andersdenkenden achter de tralies te krijgen. De staatsveiligheid doet er manu militari alles aan om kritische burgers te vernederen, te chanteren en te intimideren.

Het mag gezegd dat het slecht gesteld is met de persvrijheid in Cuba. Door de censuur is het moeilijk om in het land aan moderne literatuur te komen, laat staan aan boeken die indruisen tegen het revolutionaire gedachtegoed. IKV Pax Christi wil de censuur doorbreken en vraagt toeristen die naar Cuba gaan Spaanstalige boeken mee te nemen naar de talrijke onafhankelijke huiskamerbibliotheken die het eiland rijk is. Pax Christi stuurt ook vrijwilligers uit om deze bibliotheken te bevoorraden en daar passen wij in het plaatje.

cuba-voetnoot-1

We stuurden boeken over mensenrechten en democratiseringsprocessen maar ook Spaanstalige literatuur van onder andere Isabel Allende, Gabriel Garcia Marquez en Vargas Llosa naar de Nederlandse ambassade in Havana. Eenmaal ter plekke moesten we de boeken over de onafhankelijke huiskamerbibliotheken verspreiden. Cuba heeft een uitgebreid netwerk van onafhankelijke bibliotheken. Via deze bibliotheken willen Cubanen hun ontevredenheid over het regime uiten en een mening vormen dankzij de kracht van literatuur. Elke provincie heeft een coördinator die onder andere boekbesprekingen en discussiebijeenkomsten organiseert. De coördinatoren moeten ook de circulatie van de door het regime verboden boeken stimuleren. Tijdens onze rondreis hebben we de kans gekregen verschillende provinciale coördinatoren te bezoeken. Ieder van hen heeft zo zijn eigen systeem, net als elke onafhankelijke bibliotheek een eigen systeem heeft voor het uitlenen van boeken en de administratie ervan. Samen met het vertrouwen van de lezers zijn dit onmisbare elementen voor een goede verspreiding van de informatie. Deze onafhankelijke bibliotheken worden door Castro’s regime uiteraard geenszins aanvaard en de bibliothecarissen hebben allemaal een persoonlijke geschiedenis vol intimidatie en vernedering, angst en controle achter de rug. Bij diverse bezoeken troffen we maar een klein aantal boeken aan, omdat er dikwijls tijdens overheidsrazzia’s boeken worden ingenomen. De Cubanen zijn inventief en proberen hun boeken op allerlei manieren af te schermen. Voorbeelden zijn dubbele bodems in kasten, een zichtbare bibliotheek in de woonkamer en eenander gedeelte achter slot en grendel onder het bed. Alle bibliothecarissen waren enorm blij met ons bezoek. De meesten benadrukten het belang van kennis en waren ons enorm dankbaar voor de boeken die wij meebrachten.

De vrouwen in het wit

Cuba-na-tweede-paragraaf-vrouwen-in-het-wit

Anderzijds bezochten we ook familieleden van gewetensgevangenen die in maart 2003 zijn opgepakt. Terwijl het merendeel van de internationale aandacht naar de Amerikaanse aanval op Irak ging, zijn er in maart 2003 75 kritische burgers die zich inzetten voor de mensenrechten gearresteerd als politieke gevangenen. Onder hen bevonden zich bibliothecarissen, vakbondsleiders, en onafhankelijke journalisten. Alle 75 werden na schijnprocessen veroordeeld tot lange gevangenisstraffen, variërend van 6 tot 28 jaar. De westerse wereld heeft verontwaardigd op deze overheidsactie gereageerd. De Europese Unie vaardigde zelfs sancties uit.

Cuba-voetnoot-2
Na de massale arrestaties tijdens de ‘zwarte lente’ in maart 2003 hebben vrouwelijke familieleden van de 75 politieke gevangenen zich verzameld. Ze strijden op een vreedzame manier voor de vrijheid van hun geliefde. De ‘Damas de Blanco houden wekelijks een vredevolle mars in Havana. Iedere zondag verzamelen ze in de katholieke kerk van Santa Rita. Ze bidden dan om vrijheid, vrede en gerechtigheid. Na de kerkdienst wandelen ze, volledig in het wit gekleed en met een bloem in de hand in stilte de kerk uit. Met veel bewondering hebben we deze kerkdienst bijgewoond en na afloop de mars bekeken. Na een kleine tocht keren de vrouwen terug naar de kerk en stellen ze zich op in een lange rij. Samen roepen ze om vrijheid: ‘Libertad, libertad!

Vaak beschikken deze vrouwen in het wit ook over een persoonlijke bibliotheek. We bezochten de familieleden om onze solidariteit te tonen, om medicijnen en een bijdrage voor de dure transportkosten naar de gevangenis te overhandigen. Natuurlijk luisterden we ook  vol ontzag naar hun verhalen en ervaringen. Bovendien brachten we brieven mee van bekende Nederlandse schrijvers, journalisten en politici die al sinds 2006 contact met hun Cubaanse collega’s onderhouden.

Eén van de vrouwen die we bezochten riep ook haar dochter erbij, een meisje van zeven jaar. Zij is een paar maanden nadat haar vader is opgepakt geboren en kent haar vader dus alleen van de maandelijkse bezoeken. Het meisje wordt op school door sommige leerlingen gepest omdat ze de dochter is van een gewetensgevangene,ze heeft al meerdere malen een psycholoog moeten opzoeken. Voor deze kinderen is elke dag er een van angst, angst om alweer ten prooi te vallen van schrijnende vernederingen. Bij dit meisje begon het al bij haar geboorte. Haar naam ‘Maria Libertad’ was al voldoende voor het regime om het gezin te veroordelen.

Na jaren bemiddeling van Spanje en de Cubaanse katholieke kerk besloot Raúl Castro op 7 juli 2010 de gewetensgevangen van de groep van 75 eindelijk ‘vrij’ te laten. Voor de oppositie zijn deze ‘vrijlatingen’ eerder uitzettingen. De gewetensgevangenen moesten een uitreisvisum naar Spanje aanvaarden en werden meteen op het vliegtuig gezet. Momenteel zitten er nog 12 dissidenten vast omdat zij niet naar Spanje willen reizen. Ze willen hun strijd om verandering in hun dierbare Cuba ter plaatse voortzetten. De vrijlating van de nog resterende activisten zal veel internationale aandacht krijgen. De mogelijke versoepeling van de handelsbetrekkingen tussen Cuba, de VS en Europa zal hier in zekere mate afhankelijk van zijn en zou in het voordeel van de Cubaanse regering werken.

De Europese Unie reageerde al positief op de vrijlatingen, Washington blijft eerder voorzichtig. Maar Raúl Castro bevindt zich in een moeilijke positie. Als hij zijn belofte intrekt en de laatste 12 gewetensgevangenen niet vrijlaat, zal hijde recent getoonde goodwill van Europa en de VSverliezen. Als Castro zich aan zijn belofte houdt en de overblijvende dissidenten toestemming geeft in Cuba te blijven, kan de stem van de oppositie zich versterken op een moment waarop het land zich in grote economische moeilijkheden bevindt door aangekondigde massaontslagen en andere economische hervormingen. De tijd zal uitwijzen welke beslissing Castro neemt.

Aan het einde van onze reis werd ons de vraag gesteld of we zouden terugkeren naar Cuba. Het is waar dat zelfs wij als ‘contrarevolutionaire toeristen’ de staatscontrole hebben gevoeld. Na een nachtelijke confrontatie met de politie werd het ons duidelijk dat de ‘politieke politie’ alles onder controle had. Ze wisten zelfs waar we koffie gingen drinken. Vreemd genoeg hebben ze ons nooit op heterdaad betrapt noch aangehouden, hoewel ze daar alle kans toe hadden. Misschien wilden ze geen negatieve internationale aandacht trekken? Hoe het ook zij, we keren graag terug naar Cuba. Maar liever vieren we volgende keer samen met de mensen die we tijdens deze aangrijpende reis hebben leren kennen, de vrijheid van een democratisch Cuba!

Meer info: www.boekenvoorcuba.nl

Tekst: Deborah Meersmans en Evelien Nienhuis
Foto’s: Evelien Nienhuis

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *