“België een failed state? Volstrekte kletskoek”

Bruno De Wever, historicus aan de UGent, ziet het einde van België nog niet snel gebeuren. Opgegroeid in een Vlaams-nationalistisch milieu, worstelde hij tijdens zijn universitaire studies steeds meer met zijn achtergrond. Zijn proefschrift focuste op de Vlaamse beweging tijdens de Tweede Wereldoorlog. In tegenstelling tot de Vlaamse nationalisten, met broer en Antwerps burgemeester Bart De Wever als frontman, ziet hij het land nog niet snel opsplitsen: “Het samenleven van twee taalgemeenschappen in een nationale ruimte is op zich interessant. Het leidt tot een zekere knowhow.”

Door Arno Van Rensbergen

Foto: La Libre

 

Het thema van deze Verrekijkers-editie is ‘Grote Belgen’. Heeft u, als professor Belgische geschiedenis, favoriete ‘Grote Belgen’?

– “Allereerst zou je iets kunnen zeggen over het concept “grote Belgen”. Het is een nogal commercieel concept dat enkele jaren geleden gelanceerd werd. Tegelijk is het ook iets interessants om te bestuderen. Soms komen er vaak totaal ongewenste figuren bovendrijven. In Nederland heeft men eventjes grote angst gehad dat Pim Fortuyn het lijstje zou sieren, maar toen kwam Willem Van Oranje naar voren. Je ziet dat het iets sterk tijdelijk gebonden is.”

“Als historicus heb ik het moeilijk met ‘grote-mannen’ geschiedenis. Ten eerste is het aantal vrouwen nogal beperkt. Ten tweede geeft het een hele beperkte visie op wat er gebeurd is. De geschiedenis wordt zelden door grote figuren gemaakt en de voetnoten in de geschiedenis zijn zelden individuen. Figuren als Napoleon of Hitler, die door hun persoon echt hebben kunnen wegen op de geschiedenis, zijn eerder uitzonderingen. Zouden deze figuren er niet zijn geweest, zou onze geschiedenis er dan anders uitzien? Nee. Onze geschiedenis is bevolkt met mensen die belangrijke dingen in hun domein hebben gedaan maar zelden in hun eentje.”

 

Zijn er dan belangrijke gebeurtenissen die essentieel zijn gebleken voor onze huidige samenleving?

– “Zeker. Ik vind het interessanter om na te denken over grote gebeurtenissen die de huidige Belgische samenleving hebben gevormd. Sommige zijn ondergewaardeerd, misschien omdat ze niet sexy genoeg zijn om de publieke aandacht te trekken.  Een belangrijk kantelpunt voor België was de invoering van de sociale zekerheid, nu zo’n 70 jaar geleden. De ondertekening van het Sociaal Oact heeft in belangrijke mate de architectuur van de zorgsamenleving bepaald zoals we die vandaag kennen. Het is een enorm belangrijke maar veelal onbekende gebeurtenis die nochtans in het collectief geheugen zou moeten zitten. Het herverdelingsmechanisme waarbij de staat gezondheidszorg, werkloosheidssteun en betaalde vakantie toekent is enorm belangrijk. Nog zo’n gebeurtenis is de wet van 1898 waarbij de twee talen van België, Nederlands en Frans, gelijkwaardig worden geacht voor de grondwet. De dynamiek die daarbij in gang gezet werd bepaalde voor een stuk het België dat we vandaag kennen. Verder was er de uitvinding en popularisatie van de pil in de jaren 1960 door Ferdinand Peeters, dat zoals bekend enorme gevolgen heeft gehad op allerlei facetten van de samenleving.
Zoals je ziet, ik ben een soort historicus die veeleer zulke structurele gegevens belangrijker vindt dan grote figuren. Aan de andere kant moet een historicus natuurlijk wel belangrijke figuren moeten durven duiden.”

 

Welke dan bijvoorbeeld?

– “In de politiek zou ik een controversieel figuur als Leopold II kunnen noemen, iemand die toch wel door zijn individueel handelen impact heeft gehad op de loop van de geschiedenis. De Congo-Vrijstaat, zijn persoonlijk project, ontspoorde meer en meer door schrikbewind en gruwelijkheden. Onder internationaal protest en buitenlandse druk is de kolonie uiteindelijk naar België gegaan. Maar daardoor heeft België wel een tijd in zijn geschiedenis een kolonie gehad die 50 keer groter was, en die bijdroeg tot een enorme economische vooruitgang. Ook het feit dat we een Congolese gemeenschap hebben in België en dat de KVS vandaag de dag Malcolm X kan opvoeren zijn allemaal gevolgen van Leopold. In die zin kan hij als grote Belg gezien worden. Maar meteen zeg ik hier ook bij dat het betitelen tot grote Belg door mij geen enkele morele betekenis heeft. Leopold II is uiteraard iemand waar je grote morele kanttekeningen zou kunnen bij plaatsen.”

266px-emile_francqui“Een totaal andere figuur is Emile Francqui, die tijdens de Eerste Wereldoorlog een ongelofelijke grote rol heeft gespeeld in de voedselbedeling van het land. Samen met Herbert Hoover, de latere Amerikaanse president, zette hij een internationale hulpcampagne voor België op poten dat een wezenlijk verschil heeft gemaakt. Hoewel er duizenden mensen betrokken waren bij deze organisatie, is hij voor mij toch een beetje een boegbeeld. Francqui zou van mij in een galerij van grote Belgen mogen.

Tenslotte is er nog Guy Verhofstadt, iemand die toch zijn stempel als premier heeft kunnen drukken. Met zijn paarse kabinetten haalde hij er ethische kwesties als abortus door en heeft zo iets betekent in de Belgische geschiedenis. Ook maakte hij komaf met de katholieke regeringen die België voor het grootste deel van de 20ste eeuw heeft gekend.”

 

Guy Verhofstadt, fractieleider van de liberalen in het Europees parlement, is voor België één van de grootste figuren in de Europese politiek. Hij pleit voor een Europese natie, maar tegelijk zijn er overal stemmen van euro-scepticisme te horen. Is de huidige tendens van populisme, rechtse politiek en het in vraag stellen van democratie nieuw of hebben we dit al eerder meegemaakt in België?

– “Natuurlijk hebben we dat al meegemaakt. Het is zeker niet nieuw. Er is vandaag grotere onzekerheid bij burgers als gevolg van politieke en economische schaalvergroting en groeiende globalisering. Ze vragen zich angstig af of de politiek hen nog wel kan behoeden voor schokgolven. Kan de nationale staat, de Belgische of de Vlaamse, hen nog wel beschermen tegen multinationals als Microsoft, of tegen een nieuwe economische crisis?”

“Je kan dan de vergelijking maken met de jaren ’30. De beurscrash in de VS had ook hier impact op het bedrijfsleven, met ontzettende werkloosheid tot gevolg.  Je zag aan de uiteinden van het politieke spectrum, zowel links als rechts, populisten zoals Leon Degrelle opduiken met een discours dat heel hard lijkt op wat we vandaag zien. Een retoriek tegen vreemdelingen en claims dat alle andere politici zakkenvullers zijn. In onzekere tijden zie je altijd opnieuw het groeiend succes van politici met simpele oplossingen die beweren dat alleen zij alles kunnen veranderen.”

“België is altijd een relatief stabiel politiek land geweest. Je moet je niet miskijken op die extremen. Uiteindelijk zijn de Belgische elites er tot nu toe vrij goed in geslaagd  om die schokgolven op te vangen, vooral omdat men tijdig maatregelen nam. Dit is een adaptatie van het politieke systeem, waardoor extremen opnieuw geabsorbeerd worden. Je ziet na de Eerste Wereldoorlog een heel actieve voedselpolitiek op gang komen, onder leiding van Emile Franqui. De Belgische overheid bleef nog lang hierna heel veel geld investeren in sociale voorzieningen, precies om de mensen te pacificeren zodat ze zouden voelen dat ze vooruit gaan. Het politieke centrum voelde aan wanneer het nodig was om maatregelen te treffen. Het Vlaams Blok was één van de belangrijkste bedreigingen voor de politieke elites in de jaren ’90. Op ‘zwarte zondag’ haalde extreemrechts een kwart van het electoraat in Vlaanderen. Maar dan komt dezelfde werkwijze weer boven: men begon maatregelen te nemen die tegemoetkwamen aan de kiezers die voor het Vlaams Blok hadden gestemd. De migratiepolitiek werd op die manier verscherpt. Dit is hoe het werkt het in een democratie. In die zin vind ik niet dat extreme standpunten en partijen geen nut hebben. Integendeel, ze hebben vaak een signaalfunctie als daar juist op wordt gereageerd.”

 

In die zin hebben ook zij bijgedragen aan de huidige Belgische samenleving?

– “Absoluut, het is daarom dat politicologen wel eens beweren dat democratieën superieur zijn aan autoritaire regimes. Democratieën voelen sneller aan wat leeft bij het volk, en werken met checks en balances tussen de verschillende instellingen. Dictaturen zijn vaak blind voor onvrede en gaan ten onder in revoluties omdat men niet tijdig is gaan inspelen op deze onvrede.”

 

Er wordt vaak gesproken over België als een ‘failed state’, met de terreuraanslagen van vorig jaar en haar ingewikkelde structuur die soms tot politieke stilstand kan leiden. Bent u akkoord?

– “Volstrekte kletskoek. België is absoluut geen ‘failed state”. Mensen die dat zeggen moeten eens het vliegtuig nemen naar Somalië of Congo. Dit zijn échte mislukte staten. Er zijn natuurlijk dingen die kunnen verbeteren en het durft wel eens vierkant draaien. Maar uiteindelijk blijft België een land waar mensen veilig leven en waar geweld bijzonder beperkt is. Waar je, als je ziek bent, over een performante gezondheidszorg beschikt, waar iedereen in principe tot 18 naar school gaat en de meeste jongeren bovendien diploma’s hoger onderwijs halen. We hebben een relatief performante economie en een relatief grote mate van herverdeling. Het armoedeprobleem – hoewel te groot – blijft in België beperkt en overzienbaar. Het land is geen mislukte staat, maar wel een complexe. De stemmen die anders zeggen, dat zijn populistische meningen.”

 

Vlamingen en Walen leven naast elkaar, en hebben volgens sommigen maar weinig met elkaar gemeen. Met het recente verzet van Waals Minister-President Magnette op het CETA-akkoord werd deze tegenstelling door enkele Vlaamse politici nog eens herhaald. België lijkt, naar buiten toe, steeds meer uit elkaar te vallen. Welke toekomst gaat België tegemoet?

Foto: Frederik Buyckx

Foto: Frederik Buyckx

– “Er zijn structurele gegevens die België bij elkaar houden. Daar kan je niet omheen. Allereerst is er Brussel. Diegenen die België uiteen willen laten vallen, de Vlaams-nationalisten van N-VA, hebben in principe de hefbomen van de macht daarvoor in handen. Maar er is geen enkel plan voor Brussel. Moest België uiteenvallen, wat dan met Brussel? Het is duidelijk dat de Brusselaars niet bij Vlaanderen willen horen. En gelukkig leven we niet in een België waar men manu militari de Brusselaars gaat opdragen bij welke staat ze moeten horen. Dat zijn praktijken die we kennen van de “failed states” in Afrika en andere delen van de wereld. Zo ver zal het niet komen. Economisch gezien kan Brussel niet zonder Vlaanderen en Vlaanderen niet zonder Brussel. Het is een eeneiige tweeling, ze hangen samen. De economie van Brussel heeft de Vlaamse industrie en havens nodig, en in Brussel zit de Europese Unie, de NAVO en andere internationale organisaties. Deze zouden het voor Vlaanderen kamikaze maken om zonder Brussel verder te gaan.”

“Dan is er nog de sociale zekerheid. Deze steekt heel sterk in elkaar, is performant en  niet gemakkelijk uit elkaar te halen. Het is een repartitiesysteem, wat betekent dat de generatie die werkt betaalt voor diegenen die op pensioen zijn. Het uit elkaar halen is zeer ingewikkeld en ook niet wenselijk, want het leven zou er niet beter op worden.”

“Tenslotte is er de grote staatsschuld. België is één van de Europese landen met de hoogste staatsschuld. Dat is geen drama, en de schuld daarvoor ligt vooral bij onszelf. De staat heeft bij haar eigen burgers geleend. De generatie die nu aan de macht is zal die niet kunnen afbetalen, en dus wordt het een kwestie voor de volgende generaties.”

“Natuurlijk het is wel zo dat er twee opiniegemeenschappen in België actief zijn. Dit heeft te maken met taal, en dat er twee publieke ruimtes zijn met een gescheiden media- en politiek landschap. Dit maakt België een moeilijk land met op zekere hoogte twee democratieën, zoals de NVA dat graag uitdrukt. Dat is een realiteit, maar natuurlijk moet je daarbij de vraag stellen: is dit voldoende reden dat het niet meer zou lukken als land? Eigenlijk is het fenomeen dat we voor België problematisch achten diezelfde waarmee we worstelen als het op de Europese Unie aankomt: het is een confederale constructie waarbij verschillende democratieën die nationaal functioneren toch proberen een gezamenlijk beleid te voeren. Het proces van bevoegdheden afstaan aan de Europese Unie en de knowhow om dit te doen is dezelfde voor België. De vraag is: geef je daar geen stuk mee op? Het samenleven van twee taalgemeenschappen in een nationale ruimte is op zich interessant. Het leidt tot een zekere knowhow: hoe doe je dat, een federaal beleid maken, of zelfs concreet samenleven? Dat is kennis die je kunt inzetten in de Europese Unie. Het is geen toeval dat zoveel Belgen in de Europese Unie grote posten bekleden. Twee democratieën halen ons uit elkaar? Je zou ook kunnen zeggen: laat de twee democratieën maar samen bestaan en zoek uit hoe het moet werken. Dat heeft ook zijn voordelen.”


België zal dus waarschijnlijk niet snel uiteenvallen?

– “Mijn voorspelling is dat het land samenblijft. Maar ook omdat het politiek heel ingewikkeld is. Je kan de splitsing niet via wettelijke weg bekomen, aangezien de grondwet in de weg zit met allerlei constructies. Zelfs als je in Vlaanderen een unanieme meerderheid zou hebben, moet je die ook in Wallonië nog bekomen. Zou het dan schoksgewijs gebeuren, buiten de grondwet om? Dat kan, dat sluit ik niet uit. Het enkelvoudig stemrecht is ook buiten de grondwet om, na de traumatische gebeurtenis van de oorlog, tot stand gekomen. Ik zou eerder mijn centen inzetten op het voortbestaan van België. Het land zal verder evolueren, met wellicht nog verdere bevoegdheidsverdelingen totdat we in een soort confederatie leven. Tegelijk sluit ik niet uit dat we op bepaalde gebieden meer gaan samenwerken omdat men nu voelt dat de verdeling van bevoegdheden disfunctioneel geworden is. Het dossier Magnette had niets met communautair geschillen te maken, maar meer met politieke besluitvorming op Europees niveau. Misschien is het niet onverstandig dat België terug wat meer nationale politiek gaat voeren. Dan denk ik vooral ook aan milieu en energie.”

 

En een België in de Europese Unie? Want echt sterk staat de EU nu toch niet?

Foto: Reuters

Foto: Reuters

– “Het CETA-dossier heeft enkele zwakten van de EU aangetoond. In Vlaanderen was het dossier tot kort onbekend, maar in Wallonië was al jaren discussie en grote politieke tegenstand aanwezig. Vooral het gebrek aan democratische besluitvorming binnen de Europese Unie zorgde voor frustratie. Er zou een democratische terugkoppeling moeten plaatsvinden. Men zou meer moeten debatteren en bepaalde aspecten in vraag moeten kunnen stellen. Het Waalse verzet was meer dan een symbool. Het heeft ertoe geleid dat we de discussie voeren over de beslissingsmacht van Europa en of het wel gepermitteerd is dat dit soort van beslissingen boven de hoofden van de burgers doorgevoerd kunnen worden zonder dat daar een grondig democratisch debat aan vooraf gaat. Het had te maken met constructiefouten binnen de Europese Unie. De EU zit in politieke crisis omdat sommige burgers niet meer 100% overtuigd zijn dat de Unie vooruitgang brengt. Dit was ooit anders, zolang het economisch goed ging en zolang men zaken kon realiseren voor de burgers. Maar op het moment dat de EU zelf onderdeel werd van een crisis, heeft het de burgers attent gemaakt.”

“Wat de Europese Unie de laatste 40 à 50 jaar gedaan heeft is vooral propaganda voor zichzelf maken. Er is maar weinig in de diepte gewerkt, en wat nu gebeurt is een onderdeel van een veel ruimer probleem. Men eist grotere transparante democratische processen op Europees niveau en die eis zal zeker niet gaan liggen, en terecht. De enige manier voor de EU om te overleven, is werkelijk beter te functioneren als een democratie. Dan is er nog de kwestie van het Europees burgerschap. Kunnen we democratie organiseren zonder Europees burgerschap en andersom? Uit een soort buikgevoel van onderlinge verbondenheid? Dit brengt ons terug bij de natievormingsprocessen van de 19de eeuw. We maken nu iets volstrekt nieuw mee, over de oude natiestaten heen. Zal het proces zich voortzetten of zullen we terugkeren naar natiestaten? Dat zijn enkele belangrijke vragen die we ons moeten stellen.”

© 2016 – Verrekijkers Magazine

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *