De terugkeer van de honingbij

Ooit gehoord van volgend citaat van Albert Einstein: “If bees were to disappear from the globe, mankind would only have four years left to live”? Het is namelijk een treffende weergave van het immense belang van bijen voor onze aardbol. Verontrustend waren dan ook de berichten over massale bijensterfte waarmee de media ons de voorbije jaren meermaals om de oren geslagen heeft. We weten dat het niet goed gaat met onze geliefde honingbij, maar daar houdt onze kennis dan ook op. Verrekijkers vroeg zich af hoe de vork nu echt in de steel zit. Zijn bijen werkelijk aan het uitsterven? Zo ja, welke rampzalige gevolgen zou dat kunnen hebben voor onze aardbol? Of is het verhaal veeleer een eigen leven gaan leiden in onze zich vliegensvlug ontwikkelende informatie maatschappij en loopt het allemaal zo’n vaart niet?

Door Eleonora Paklons

bees-moebius copy

Bijenfluisteraar

Om meer te weten te komen over het fenomeen besloot ik een interview af te leggen met kunstenares AnneMarie Maes. Deze inspirerende vrouw heeft een prachtige daktuin in hartje Brussel waarop allerhande uitheemse en inheemse bloemen, planten en zelfs bomen weelderig bloeien. Ze is met andere woorden in het bezit van een werkelijk paradijs voor bijen. In dit kleine oerwoud staan dan ook enkele bijenkorven opgesteld, allemaal met een ander design -zoals het een kunstenares betaamt- en allemaal van hout. In de zomer kan het aantal leden van de kolonie oplopen tot 60.000 individuen. Toen ik op bezoek kwam, waren de bijen zich al aan het voorbereiden op de barre winter en hebben ze zich dus niet laten zien. In AnneMaries tuin heb je echter slechts een klein beetje fantasie nodig om een lucht vervuld van gezoem en gebrom voor te stellen.

annemie_maes-400x266

Kunstenares AnneMarie Maes

Meteen borrelde de vraag bij me op waar haar passie voor bijen vandaan kwam. AnneMarie wist me te vertellen dat ze sinds jaar en dag geïnteresseerd is in fauna en flora. Haar passie voor bijen barstte pas echt los toen ze samenwerkte met een groepje kunstenaars. Op dat punt besloot ze voor eens en voor altijd de studio achter zich te laten en kunst te vinden in de buitenwereld zelf. Ze besloot een daktuin aan te leggen op een oude parkeertoren en de overstap naar bijen was voor haar vanzelfsprekend. AnneMarie is namelijk gefascineerd door de manier waarop bijenkolonies zichzelf organiseren en oppert dat de gezondheid van de insecten de levensstijl van de mens weerspiegelt. In die zin kunnen bijen ons leren hoe we beter in harmonie met onze omgeving kunnen leven en kan het een wake-upcall zijn wat betreft de draagwijdte van ‘onze strijd’ tegen klimaatopwarming. Ondertussen bestudeert ze de zoemende beestjes al 7 jaar en haar eigen tuin blijkt het laboratorium bij uitstek te zijn.

 

Bij met Varroa-mijt

Bij met Varroa-mijt

AnneMarie Maes is een sleutelfiguur binnen het internationaal onderzoek rond de bijensterfte en komt regelmatig samen met jonge wetenschappers om nieuwe ontwikkelingen te bespreken en inzichten te delen. Ondertussen is algemeen aanvaard dat de oorzaak van de afname van de insecten in eerste instantie te wijten is aan de Varroa-mijt. Het betreft een Aziatische parasiet die nagenoeg alle bijen in België in zich dragen en die in de jaren ’80  Europa bestormde. De Indische honingbij is intussen bestand tegen de mijt, maar de Europese variant is dit allerminst. Sinds de aankomst van de parasiet op ons continent, sterven bijen met bosjes. De reden dat onze bijen zo gevoelig zijn voor de Varroa-mijt is te wijten aan pesticide, monoculturen en luchtervervuiling die onze zoemende vriend verzwakken en haar van de energie beroven die broodnodig is om vijanden te bekampen. Hoewel de Europese honingbij de Varroa-mijt zelf moet overwinnen, kan de mens wel een rol spelen in haar herstel door te kiezen voor een meer diverse landbouw, natuurlijke bestrijdingsmiddelen en een milieubewuster levensstijl. Volgens AnneMarie staat onze bij dus niet op het punt uit te sterven, maar kan de mens wel een helpende hand bieden.

Niet enkel de dood van de bij, maar ook diens levensstijl behoren tot de interessesfeer van AnneMarie. Tot voor kort produceerde ze ook haar eigen honing maar daar is ze van afgestapt om een teveel aan stress bij de bijen te voorkomen. AnneMarie laat de bijenkolonie gewoon haar gang gaan, want dat geeft vanzelfsprekend de meest natuurlijke levensstijl van de bij weer voor haar onderzoek. Ze volgt de bijen met beeld- en geluidsensoren die ze in de bijenkorven geïnstalleerd heeft. Zo kan ze hen op de voet volgen zonder de kolonie te verstoren. AnneMaries droom is een camera te ontwikkelen die zo klein is dat hij aan een bijenlijfje bevestigd kan worden. Op die manier zou ze de vliegroutes van bijen kunnen uitstippelen en de beestjes nog beter kunnen begrijpen en helpen. Ze is momenteel ook bezig met een project genaamd “Guerilla beehives” waarvan we het prototype mochten bewonderen. Het doel van dit onderzoek is zelf biologisch afbreekbare bijenkorven te maken en die overal in de stad op te stellen, zodat bijenkolonies zelfstandig kunnen leven en hun complexe maatschappij niet voortdurend gestoord wordt door imkers. Deze korven worden gemaakt met behulp van een 3D-printer en AnneMarie wil ze in allerhande organische vormen maken.

Kunstenares

TransparentHive02 copyNaast een natuurliefhebber is AnneMarie ook kunstenares en in haar uitzonderlijke werk brengt ze esthetiek en wetenschap samen. Haar interieur alleen al bewijst dat ze meester is in het combineren van beide elementen. Over de gehele woonkamer staan namelijk kunstwerkjes uitgestald, waaronder microscopisch kleine deeltjes van planten en dieren die uitvergroot op glanzende kubussen prijken. De beelden lijken haast buitenaards: zo blijkt de zonderlinge planeet waar allerhande kraters ingeslagen zijn een enkele stuifmeelkorrel van een klaverplant en is die spookachtige versnellingspook een klein onderdeeltje van de voelspriet van een bij. Ook hangt er een wasdraad op waar allerhande half-doorzichtige velletjes aan bungelen. Het doet een beetje denken aan dierenvellen die mensen in de prehistorie als deken en klederdracht gebruikten. De velletjes zijn eigenlijk bioplastics die AnneMarie zelf creëert door bacteriën hun werk te laten doen. Tijdens hun groeiproces voegt ze vezels van planten toe en kleurstoffen die ze zelf maakt met bessen uit haar tuin. Het resultaat is een bonte verzameling van vellen waarmee ze van plan is een patchwork te maken. Momenteel is ze nog volop bezig aan het voorbereiden van haar tentoonstelling “Sensorial Skin”, waarin de bioplastics centraal zullen staan.

Terug de natuur in

Ondanks alle innovatieve projecten en haar onmiskenbare bijdrage aan de wetenschap, is het hoofddoel van AnneMaries werk mensen terug in contact brengen met de natuur. We moeten ons bewust worden van de prachtige verborgen wereld der natuur, diens structuren blootleggen en diens bewoners respecteren om de wereld rondom ons echt te kunnen begrijpen. Op die manier krijgen we een nuchtere visie op onze plek binnen het geheel en kunnen we een positieve bijdrage leveren aan de levensduur van onze samenwerking. AnneMarie barst van de ideeën voor toekomstige projecten en werkt onvermoeibaar voort om mensen bewust te maken van de nadelige effecten van onze huidige consumptiemaatschappij op de bij en daarmee op onze planeet.

Een echte aanrader voor wie meer wil weten over bijen en de bijdrage die ze iedere dag opnieuw leveren aan het leven op aarde is de documentaire “More than honey” van Markus Imhoof. Deze documentaire werd enthousiast ontvangen over de hele wereld en neemt de kijker aan de hand van prachtige microfotografie mee naar het universum van de bij.

Als je meer wilt weten over AnneMarie Maes en haar kunstprojecten neem dan zeker eens een kijkje op http://annemariesmaes.net.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *