Voorwoord
Simpel!
In 1993 trok ik samen met dertien andere kunstenaars naar een vluchtelingenkamp in Kroatië. De primaire behoeftes van deze Bosnisch-Kroatische vluchtelingen waren vervuld. Ze hadden een plek om te slapen en ze kregen eten en drinken. Veel melkpoeder en corned beef - in tijden van oorlog moet je geen culinaire wonderen verwachten. Wij wilden met onze groep aan secundaire hulpverlening doen, oftewel een beetje vertier en afleiding bieden. Via de kinderen maakten we contact met de volwassenen. Theoretisch gingen we veel toneel en muziek brengen, in praktijk werd het vooral veel voetbal en zwemmen. Wat ons opviel was het gebrek aan cultuur in deze kampen. Geen kritische muurschilderingen, alleen lelijke graffiti waarop stond dat Serviërs ratten zijn. Geen zang, geen dans. Niets. De belegering van Dubrovnik - een door Unesco beschermde stad - was een bewijs dat oorlog geen ruimte laat voor cultuur.
Armoede daarentegen zet aan tot creativiteit. De wijze waarop mensen in Mali niets verloren laten gaan en alles herbruiken is pure kunst. De rituele dansen om de goden goedgezind te stemmen worden commerciële shows voor toeristen. Het resultaat blijft hetzelfde: eten en overleven. Een Malinese kunstenaar, die houten beelden maakt, vertelde mij dat termieten op een dag zijn houtvoorraad kapot maakten. De volgende dag zocht hij goedkoop, onbewerkt hout en legde dat bij de termieten. De beesten vraten het hout voor hem proper. 'Zo moeten wij hier alle tegenslagen leren gebruiken in ons voordeel. Jij komt uit Europa, jij krijgt subsidie om te creëren. Ik creëer om te overleven. Mijn kunst heeft sowieso een noodzaak. Dat heb ik voor op vele Europese kunstenaars.'
China is een land van censuur. Google, Wikipedia, films, muziek: alles wordt gecensureerd. Toch glippen er kunstenaars door de mazen van het net. Ze doen hun ding in Amerika of ze camoufleren het zo dat de overheid er niets op kan zeggen. Zoals Shakespeare zijn tragedies liet afspelen bij de Romeinen, in Denemarken, of in Verona terwijl iedereen wist dat het over Engeland ging. Cubaanse films lijken geen kritiek te vertonen op het regime. Een tweede, meer analytische visie levert al gauw heel wat dubbele bodems op. Maar dit is een gevaarlijk spel. Veel kunstenaars zijn hierdoor al 'verdwenen'.
Wij kennen geen oorlog, armoede of censuur. Wij kennen geen angst om te creëren. Misschien zijn we een beetje bevreesd dat niemand ons zal begrijpen of dat iedereen het slecht zal vinden, maar onze creatie is nooit gevaarlijk. Vele kunstenaars zijn op zoek naar taboes. Choqueren komt in de buurt van bekritiseren. De levensnoodzakelijkheid van bedreigde artiesten kunnen wij niet evenaren. Wij zijn namelijk niet bedreigd maar in de watten gelegd met culturele centra, kunstencentra, musea, concertzalen, theaters, opera's, bioscopen en beeldenparken. Daarom komen we in onze zoektocht naar noodzaak vaak terecht bij andere culturen. Al heel vroeg zijn Westerse kunstenaars inspiratie gaan zoeken in exotische landen. Picasso, Gauguin, Joseph Conrad, Multatuli, Duke Ellington, Louis Armstrong, Giacometti,... Dat is nog steeds niet veranderd.
Met ons project W@=D@ wilden wij jongeren een mooi boeket van ervaringen aanbieden. Voorzichtig aftasten, hongerig maken naar meer. Kennismaken met de rijkdom van de oerverhalen van andere culturen. Theatraal gezien zijn die een 'must' als je het over die andere culturen wilt hebben. De Mahabharata is voor de Indiërs niet zo maar een verhaal. Het maakt deel uit van hun leven. Net zoals Sunjata voor de Malinezen meer is dan een vertelseltje voor het slapen gaan. Het overnemen van deze meesterwerken kan op verschillende manieren gebeuren. Met enorm veel respect, zonder al te veel aan de tekst te veranderen. Of met een beetje respect, heel veel aanvoelen en heel veel veranderingen. Of zonder respect en met je eigen artistieke interpretatie van het verhaal. Ikzelf ben voorstander van optie twee. Bij optie één krijg je een soort exotisme, een soort nabootsing die even fijn is als een bezoek aan de dierentuin. Je ziet iets bewegen, maar het beweegt niet zoals het zou moeten bewegen. Het is niet vrij! Bij optie drie zie je de kunstenaar, die deze keer toevallig een Malinees of Indisch thema heeft, maar je herkent vooral de hand van de meester. Optie twee is een prachtige symbiose tussen het oerverhaal en de kunstenaar. Net zoals een relatie het beste werkt als er evenwicht is.
Kunstenaars creëren hun cultuur. Culturen creëren hun kunstenaars. Was alles maar zo simpel!
Dimitri Leue