Journalist van het jaar bekent:
Waarheid is ver te zoeken
Wat is het nut van een inleefreis? Een druk bediscuteerde vraag, met onder meer als antwoord: je denkkader verruimen, zien dat er méér is dan dat wat je elke dag ziet, zien dat ‘anders’ ook gaat… Dit ‘vérkijken’ is echter niet vanzelfsprekend en wordt niet bepaald ondersteund in ons ‘werelddorp’, waarin we er vaak onterecht vanuit gaan dat we vandaag precies weten wat er gisterenavond laat in hartje Afrika gebeurd is. Dit is de grote aanklacht van Journalist van het Jaar 2006, Joris Luyendijk: media zijn niet zo objectief en onafhankelijk als wij denken. Na een inleefreis in Egypte wordt Luyendijk correspondent Midden-Oosten. Zijn ervaringen pende hij neer in twee boeken en leverden hem talrijke onderscheidingen op. Hoog tijd voor een proevertje…
1995: een jaar lang duikt Joris Luyendijk onder in de Egyptische samenleving. Doel: de relatie tussen islam en democratie onderzoeken en tegelijkertijd nagaan of je als Westerling kunt integreren in een vreemde cultuur. Samen met zijn medestudenten Muhammed de Feminist, Tantawi de Vrome, Ali de Piekeraar, Imad de Fundamentalist en Hazem de Liberaal ontdekt hij de finesses van het ‘gemiddelde’ Egyptische leven, die je niet terugvindt in de Westerse media. In zijn boek Een goede man slaat soms zijn vrouw legt Luyendijk via een aaneenschakeling van ontmoetingen en anekdotes de ziel van het moderne Egypte bloot. Vooroordelen sneuvelen aan beide kanten. Zijn scherpe analyse van de relatie tussen islam en democratie geeft een inzicht in schijnbare tegenstrijdigheden. Hij komt tot de conclusie dat er niet één islam is, maar een veelheid aan islams: de Koran biedt inspiratie aan humanisten, feministen, fundamentalisten,... Dé moslim bestaat niet; het heeft dan ook geen enkele zin te veralgemenen.
Het schrijftalent dat Luyendijk in zijn debuut etaleert, brengt hem een aantal jaren later terug naar zijn geliefde Caïro: hij wordt correspondent Midden-Oosten voor de Volkskrant, NRC Handelsblad, het Radio 1 journaal en het NOS journaal. Als verslaggever wordt hij opnieuw geconfronteerd met de conclusie van zijn eerste boek: het gevaar van veralgemenen. Zijn boek “Het zijn net mensen - beelden uit het Midden- Oosten” wordt een bekentenis: een verslaggever is slechts een pion in een groot spel van poppetjes en touwtjes. Nieuws dat de nieuwsvolger bereikt is gefilterd, vervormd, gemanipuleerd en partijdig. Bijgevolg kunnen er grote vraagtekens geplaatst worden bij de beeldvorming in het Westen over het Midden-Oosten.
Luyendijk beschrijft hoe berichtgeving ‘gemaakt’ wordt: de nieuwsdienst ontvangt het ‘nieuws’ van een persbureau (Reuters, Agence France Presse (AFP), Associated Press (AP),…) en stuurt de journalist naar het nieuwsgebied. Daar wordt deze opgevangen door de lokale persverantwoordelijke, die alles heeft klaarliggen: een dossier van ‘feiten’, foto’s, interessante aanknooppunten voor reportages,... Dit alles wordt vermalen tot een mooie bijdrage. Luyendijk drukt het gevolg stellend uit: “[…] het basiswerk van een correspondent is niet zo moeilijk. De redactie in Nederland belde dat er iets was gebeurd, ze faxten of mailden de persbureauberichten en die vertelde ik in mijn eigen woorden na op de radio, en verwerkte ze tot een artikel voor de krant. Daarom vonden mijn redacties het belangrijker dat ik ter plaatse bereikbaar was, dan dat ik op de hoogte was.”
Omdat nieuws quasi onmiddellijk bericht moet worden, ontbreekt vaak de tijd om alle verhalen tot in de details te checken. Het logische gevolg is dat de berichtgeving over een regio afhangt van de kwaliteit van de lokale PR-machine. Manipulatie is hierbij niet onbestaand... Zoals uit deze anekdote blijkt, waar Luyendijk op bezoek is bij een Arabische ambassadeur in Den Haag:“[...] en zette CNN aan. We zagen hoe in Bagdad op het Fardoes-plein [...] het kolossale standbeeld van Saddam Hussein omver werd getrokken. Juichende Irakezen schreeuwden in de camera en sloegen met schoenen op het beeld. ‘Thank you mister Bush!’ De presentator sprak plechtig van ‘een historisch moment’: de oorlog was ten einde. Een nachtmerrie was achter de rug. Bagdad viert de bevrijding. Met die kop zouden de volgende dag ook Nederlandse kranten openen. De ambassadeur zapte naar de Arabische zender Al-Jazira. Die bracht ook het Fardoes-plein, alleen lag in hun montage het accent anders. We zagen op hetzelfde plein Amerikaanse soldaten een Amerikaanse vlag triomfantelijk over het beeld van Saddam gooien. Daarna zagen we koortsachtig overleg en Amerikaanse soldaten die dezelfde vlag weer zo snel mogelijk weghaalden. Vervolgens liet Al-Jazira de juichende Irakezen van CNN zien, maar alleen van veraf gefilmd zodat duidelijk werd hoe weinig mensen eigenlijk op het plein stonden, en dat de meeste van een afstandje toekeken.”
De volgende vraag is dan: wélk nieuws komt in het nieuws? Antwoord van Luyendijk: “Nieuws is wat afwijkt van het alledaagse en dus toon je wel de bommen in Zuid-Libanon, maar niet de alledaagse rust in Amman, Damascus, Cairo, Alexandrië, Homs, Hama, Zarqa en ga zo maar door”. “Voor ik naar Syrië ging, had ik op het nieuws beelden gezien van ‘woedende demonstranten in Syrië’. Geen wonder dat ik concludeerde: die mensen haten ons, je bent je leven niet zeker in Syrië. Wie alleen de uitzondering krijgt, gaat deze aanzien voor de regel.”
Een fout die vaak gemaakt wordt bij de beeldvorming over het Midden-Oosten, is dat met Westerse ogen gekeken wordt naar een systeem waarin mensen fundamenteel ánders leven: het leven in een dictatuur verschilt fundamenteel van het leven in een democratie, maar de berichtgeving laat geen ruimte om deze bemerking elke keer weer genoeg in de verf te zetten. In een dictatuur bestaan er geen betrouwbare opiniepeilingen. “Ze hebben het over de Egyptische politie in plaats van over de Egyptische roversbende, over president Moebarak in plaats roverhoofdman Moebarak. Ze spreken van ‘demonstraties’ en niet van toneelstukjes, en van ‘parlementen’ in plaats van applausmachines.” Het is bijgevolg gewoon onmogelijk om te zeggen hoeveel aanhangers Al Qaeda, Hezbollah et cetera heeft, hoeveel mensen Nasrallah een ‘volksheld’ vinden, hoe groot de islamitische woede is over uitspraken van de paus,...
Een laatste aspect dat Luyendijk aanklaagt in zijn boek is de keuze van de invalshoek en het onderwerp. Onpartijdige woorden bestaan vaak niet. Bijvoorbeeld: “Palestijnen die geweld gebruiken tegen Israëlische burgers zijn ‘terroristen’, Israëliërs die geweld gebruiken tegen Palestijnse burgers ‘haviken’ of ‘hardliners’. Israëlische politici de een geweldloze oplossing zoeken zijn ‘duiven’, hun Palestijnse tegenvoeters ‘gematigd’ – implicerend dat alle Palestijnen fanatiekelingen zijn. Je zag de twee maten het best als je het omdraaide: ‘De gematigde jood Shimon Peres heeft met zijn anti-islamitische toespraak grote onrust gezaaid bij Palestijnse duiven.’” Trouwens, we moeten het helemaal niet ver zoeken en kunnen ook wel in eigen boezem kijken om voorbeelden hiervan terug te vinden. Vertel de volgende mop eens op een familiefeestje: “Een Belg en een Nederlander zitten in een auto – wie rijdt er? Antwoord: de politie.” Denkt u dat er veel gelachen zal worden? Inderdaad, in elk geval een stuk minder dan met de ‘originele versie’...
Luyendijk brengt deze ‘aanklacht’ zeer luchtig, maar toch gevat. Het boek leest zeer aangenaam en brengt tegelijkertijd een balletje aan het rollen in je hoofd; de perfecte combinatie, dus!
Het boek leent zich sterk tot extrapolaties. Mediavertekeningen zijn overal terug te vinden. Herinnert u zich de laatste maanden van vorig jaar? De VW-crisis. Het duurde niet lang voor ik de eerste petitie ontving tegen die Duitsers, die “weer eens ‘eigen volk eerst’ hanteren.” De Belgische kranten smeerden het breed uit: “VW trekt zich terug naar Duitsland: 4.000 tot 5.000 ontslagen in België!”. De Duitse kranten schreven hun eigen VW-tragedie: “20.000 (!!!) Duitsers verliezen hun job”. Het concept “eigen volk eerst” was dus duidelijk eerder van toepassing op de media...
Kris Aerts
MEER LEZEN
Joris Luyendijk. Het zijn net mensen - beelden uit het Midden- Oosten. Amsterdam: Podium, 2006.
Een goede man slaat soms zijn vrouw. Amsterdam: Rainbow Pockets, 1998.