In de voetsporen van jonge Oegandese reporters

Oeganda ligt in Oost-Afrika naast landen als D.R. Congo, Rwanda en Soedan. Geen leutige buren dus. Zelf was het land twintig jaar lang in een burgeroorlog verwikkeld. In het noorden zorgde het Lord's Resistance Army van de internationaal gezochte Joseph Kony voor tienduizenden doden en honderdduizenden vluchtelingen. Nog steeds bedreigt Kony de regio, terwijl hij zich schuil schijnt te houden in het Congolese oerwoud.
President Yoweri Museveni, die in 1986 zelf als rebellenleider de macht greep, regeert nog altijd. Hij bracht toen rust en stabiliteit, wat na decennia van dictatuur welgekomen was. Oeganda werd zowaar een donorlieveling, omdat het zo'n vooruitgang kende. Zeker op het gebied van HIV/AIDS-bestrijding werden indrukwekkende resultaten geboekt. Sinds de Bushadministratie loopt dat wat minder vlot, omdat Amerika haar financiële hulp bindt aan de voorwaarde dat het gebruik van condooms niet wordt gepromoot (onthouding, weet u wel).

De media in dit land waren dus lange tijd niet vrij te noemen. Sinds een jaar of vijf kwam daar verandering in. Museveni promootte zowaar de vrije media. Els De Temmerman, een Belgische journaliste die de regio jarenlang coverde, werd naar eigen zeggen door Museveni zelf aangezocht om zijn staatskrant te leiden. Als hoofdredacteur van The New Vision waakt zij over onafhankelijke berichtgeving. De krant is de papieren moeder van het radiostation Vision Voice. Dat het haar menens is, bewees ze vorig jaar. Ze diende haar ontslag in: de entourage van Museveni zou zich te veel moeien met het voorpaginanieuws. Opnieuw was het de president zelf die haar ervan overtuigde dat ze vrij haar werk mocht doen.

Maar het werk van een journalist wordt niet alleen bepaald door vrijheid. Er zijn nog andere kwaliteiten nodig. Organisatietalent bijvoorbeeld. Verrekijkers liep een dagje mee met de redactie van Vision Voice. Radioreporter van dienst was de vriendelijke Alfred. Alfred moest de straat op, materiaal sprokkelen voor een item over bier. De overheid verlaagde de accijnzen op bier dat met lokale grondstoffen wordt gebrouwen met tien procent. De betrokken minister wou daarmee de lokale productie aanzwengelen, die zware klappen kreeg door de crisis en stijging van de voedselprijzen. Dat werd niet overal gewaardeerd. Gezondheidswerkers en prominente gelovigen keurden de maatregel af. Een goed idee van Alfred dus, om zo'n gezondheidswerker te gaan interviewen. Jammer genoeg hebben we nooit de kantoren gezien van de ngo die Alfred had uitgekozen.

Alfred had geen adres bij zich, geen telefoonnummer. Ik twijfel er zelfs aan of hij ooit contact gehad heeft met de ngo. Als je dan weet dat transport niet evident en tijdrovend is in de Oegandese hoofdstad, dan had hij toch beter moeten weten. Nu goed, niet getreurd, hij kon nog altijd straatinterviews doen. Of de mannen aan de bar het leuk vonden dat de bierprijs zakte? Moet het gezegd dat ze volmondig beaamden? Na een tijdje vroeg ik Alfred of hij toch eens wou doorvragen? Waarom vonden ze dat zo geweldig? Vond moeder de vrouw dat ook? Wat zouden ze gaan doen met het vrijgekomen geld? De ene dronk nog een pint meer, de andere gunde zijn kind een paar korrels rijst meer. Veel interessantere quotes leverde dat op!

Onbevooroordeelde vragen stellen was de volgende te nemen horde. Onderweg vonden we een groepje vrouwen waarvan één de prijsdaling wél goed vond. Om de heel eenvoudige reden wellicht dat een lage prijs voor een product op het eerste zicht altijd beter is dan een hoge. De reactie van Alfred, zijn blik, zijn verbazing, verraadden dat dat geen sociaal gewenst antwoord was. Waarop de dame natuurlijk snel van gedacht veranderde. Ook de tremelo in Alfreds stem toen hij de verontwaardigde pastor belde voor een interview, was niet echt journalistiek verantwoord. ’Where is this world going to, mister Pastor?’ Ik denk niet dat Alfred zelf zo erg gekant was tegen de prijsdaling van het bier. Het was gewoon zijn manier van interviewen. Daarbij, de hele redactie had het moeilijk met hooggeplaatste of gerespecteerde lui zoals pastors en politici. Zo'n mensen worden in Oeganda veel meer op een voetstuk geplaatst. Kritische vragen stellen, de gesprekspartner onderbreken of op een fout wijzen, gebeurt er veel minder dan bij ons. Ze krijgen integendeel een uitgebreid platform om hun gedachtengoed te expliciteren. Omgekeerd vinden politici het eigenlijk niet zo belangrijk om in de media te komen. In tegenstelling tot onze politici die staan te springen om hun vooraf uitgekiende oneliner van dertig seconden door de microfoon te roepen. Oegandese journalisten hebben meer overtuigingskracht nodig om een afspraak of interview uit de brand te slepen. Eén keer dat er een afspraak is, komen de gasten vaak niet opdagen of zijn ze zelfs niet bereikbaar via hun gsm. Dat kan je niet clichématig toewijzen aan het Afrikaanse verschil in tijdsbesef. Dat heeft meer te maken met de jonge mediacultuur. Een kritisch debat over het beleid maakt de politici nu nog (bedoelend:misschien later niet meer?) onwennig of wordt niet meteen als constructief beschouwd.

Terug bij de straatinterviews bleek ik zelf ook niet echt goed genoeg voorbereid. Een beetje te fleurig en te kort gerokt volgde ik Alfred door de sloppenwijk van Katanga. Diep in de wijk, waar een aantal werkloze mannen aan hun zelfgebrouwen malwa lurkten, kwamen interessante discussies boven. Over de bierprijs, over de malwa en over het beeld van armoede en drankgebruik. Lang niet alles kwam in de reportage terecht.

Wat er evenmin een plaats kreeg, was de kant van de bierbrouwers zelf. Voor wie gold deze accijnsreductie nu? Welke bieren waren nog in handen van lokale brouwers? Zou dit hun financiële problemen wegwerken? Nu goed, een eindredacteur moet het maar doen met wat hij in handen krijgt van zijn reporter natuurlijk. In de redactiekamer van Vision Voice, toch. Alfred herwerkte zijn ruw geluidsmateriaal niet zelf tot een volwaardige reportage. Hij liet dit door de hoofdredacteur voor de features doen, zoals het de gewoonte was binnen de redactie. Features zijn de iets langere, meer diepgaande reportages naast de nieuwsitems. Hoofdredacteur Charles knipte en plakte de soundbites tot een, naar onze normen, verdienstelijk geheel. Luister maar na op onze website. Hij heeft dan ook een training gevolgd in de Verenigde Staten. Toeval?

Tekst en foto's: Lisbeth Jaspers