Joden in Antwerpen. Tijdelijk thuis?

Over de geschiedenis en de actualiteit van zionisme: een gesprek met filosoof en Midden-Oosten specialist Ludo Abicht.

De naam is ouder, maar de zionistische beweging werd in het leven geroepen in 1897. Het was een rechtstreeks gevolg van een toenemend antisemitisme in Europa en een door Theodor Herzl geformuleerd alternatief in het boek ‘Der Judenstaat’. Alles draaide om het oprichten van een Joodse staat. In de geest van de tijd was nationalisme heel aanvaardbaar. Denk aan de Basken, de Schotten, de Vlamingen. Maar in het geval van de joden was het problematisch omdat ze geen voor de hand liggend territorium hadden. Uit verschillende mogelijkheden - even werd Oeganda overwogen - had uiteindelijk het land van herkomst de meeste voorstanders. Dit was het oude Israël uit de bijbel, waar David in Jeruzalem begraven lag op de heuvel Zion. Een land dat ondertussen bewoond was door Arabieren.

Het is de oude droom van de religieuze joodse gemeenschap om terug te keren naar haar thuisland. Ook volgens hen zal aan het einde der tijden de Messias opstaan. Het is hij die hen terug naar het Heilige land zal leiden. Daarom dat vele religieuze joden - zoals de Pshevorsk - strict antizionistisch zijn. Het zionisme is dus de seculiere politieke vertaling van de oude droom. Het is de bevrijding van het antisemitisme. Volgens een zionist zullen joden nooit veilig zijn buiten de joodse staat. Het tegenargument is dat heel veel joden tegenwoordig al decennialang volkomen vrij en veilig leven. Hier in Antwerpen bijvoorbeeld, en in de Verenigde Staten. Tegelijk steunen ze Israël wel, maar dat is een andere kwestie.

Wel, ik zie twee redenen. Joden zijn een heel woordgericht volk: ze studeren veel en grondig. Bovendien aanvaardden christenen hen niet in de sectoren die zij voor hun rekening namen. De enige sector die overbleef was de financiële sector omdat het de christenen verboden was door hun godsdienst. Deze twee factoren zorgden ervoor dat joden meer en meer opdoken in invloedrijke posities. Dat deed een gevoel van achterdocht groeien ten opzichte van de joden.

Dat ligt enorm moeilijk. Om te beginnen komt er nu iets bij die oorspronkelijke angst: het identeitsgevoel rond Israël. Het is heel moeilijk om jood te zijn en niet ook zionist. Als een jood bijvoorbeeld om politieke of morele redenen Israël niet steunt, isoleert hij zich daarmee van zijn eigen gemeenschap. Tegelijk blijft Israël zich profileren als slachtoffer, zelfs als het een overwinning behaalt. Door de manier waarop ze omgaan met de Palestijnen zetten ze natuurlijk kwaad bloed. Ik zou bijna zeggen: Hamas is een zegen voor Israël. Zo kunnen ze met echte vijanden omgaan. Een Arafat, een Abbas, zijn niet de vijanden. Zij waren of zijn bereid tot heel wat compromissen. Kijk naar de hele campagne rond het antisemitisme vandaag. Iedereen, jood of niet, die kritiek uit tegen Israël - wat niet per definitie betekent dat je antizionist bent - is een antisemiet. En een antisemiet is iemand die joden haat. Heel de campagne schreeuwt dat uit. Die angst zet aan tot bewapenen en zoveel mogelijk land bezetten met zo weinig mogelijk Arabieren erop.

Je kan het natuurlijk niet zeker weten, maar ik denk het niet. Ik denk dat het gevoel bedreigd te zijn kunstmatig in leven wordt gehouden.

Nee, helemaal niet.

Mmm, ik ben voor ... vrede. Eén binationale staat waar Palestijnen samenleven met Israëliers betekent onvermijdelijk dat de Palestijnen binnen afzienbare tijd in de meerderheid zullen zijn - zij hebben een hogere bevolkingsaangroei. Dat zou het einde zijn van de joodse droom. Ik denk dus dat een eerste stap in de richting van vrede een Palestijnse entiteit is. Willen ze dan op termijn samenwerken kan dat langzaam groeien.

De jains zijn niet geliefd om een aantal redenen. Er gaan allerlei verhalen rond over uitbuiting, ze gedragen zich als hotelgasten en bovendien zijn ze schatrijk. Of het allemaal waar is laat ik in het midden. In elk geval hebben christenen met hen geen gemeenschappelijke geschiedenis zoals met de joden. En ook al is dat verhaal nog zo problematisch op verschillende vlakken, het maakt een groot verschil.

Akkoord, maar dat is iets anders. Kijk, het jodendom heeft één cruciale fout gemaakt. Dat is te blijven bestaan. We houden allemaal van de bijbelse joden. Dat zijn onze voorouders. Maar we houden niet van de Talmoedische joden. Onder het mom van: ‘Wat een pretentie hebben ze om te blijven wachten op de Messias terwijl Jezus al is opgestaan als zoon van God?’ Het is een constante doorn in het oog van christenen dat de joden ‘de waarheid’ niet erkennen

Inderdaad. Dat is heel mooi beschreven door George Steiner in een verhaal over hoe Hitler de joden ziet als gevaar voor de zielenrust van de mens. Met hun ‘rare’ ideeën over een uitverkoren volk, het beloofde land, Jezus die de liefde predikt, Marx met zijn klassenstrijd, Freud met zijn sexuele theorieën.

Luister. We kunnen het oplossen. Als het Westen druk zou uitoefenen kunnen we het oplossen. In het Genève-akkoord van 2003 wordt een plan geformuleerd met een redelijke oplossing. Veel mensen die het probleem in detail kennen beschouwen dit plan als hoopvol. Alleen ligt het voorlopig in de koelkast.

Tekst en beeld: Liesbeth Baeten